توپخانه، مجموعه جنگ‌افزاری کارآمد و استراتژیک در جنگ‌های زمینی محسوب می‌شود که در دوران جنگ تحمیلی عراق برضد ایران، نقش بسزایی در پیشبرد اهداف جنگی و پشتیبانی عملیات‌ها داشت.

توپخانه، یگان یا واحدی با مأموریت تخریب مواضع و تجهیزات دشمن با دامنه عملیاتی گسترده‌تر نسبت به سلاح‌های انفرادی در جنگ‌های زمینی است.[1] این یگان شامل مجموعه‌ای از جنگ‌افزار‌های پرتاب‌کننده گلوله توپ‌ و موشک‌[2] به صورت تیر‌منحنی یا تیر‌مستقیم است.[3] توپخانه‌ها براساس کالیبر (واحد اندازه‌گیری توپ) آن به توپخانه‌های سبک، ‌متوسط، ‌سنگین و ‌فوق‌سنگین، تقسیم می‌شوند[4] و واحدهای آن‌ها شامل تجهیزات، آماد (تدارکات)، مهمات و نیروهای آموزش‌دیده می‌باشد.[5]

پیدایش اولین سلاح‌های توپخانه به هشتصد سال قبل از میلاد مسیح‌‌علیه‌السلام برمی‌گردد که منجنیق یکی از آن‌ها بوده است.[6] با کشف باروت، مسلمانان آندلس علیه ارتش فرانسه در سال 724 و عثمانیان برای تسخیر قسطنطنیه (استانبول) در سال 831 از توپ‌های آتش‌زا استفاده کردند.[7] در زمان شاه عباس اول، در سال 1020 با تأسیس یک کارخانه توپ‌ریزی در اصفهان، توپ وارد قشون ایران شد.[8]

در جنگ جهانی اول، در توپخانه‌ها از توپ‌ها و گلوله‌های شیمیایی استفاده شد.[9] در جنگ جهانی دوم نیز، با استفاده از انواع سلاح‌های پیشرفته توپخانه، میدان جنگ به میدان آتش مبدل شد. 75درصد کشتارهای دو جنگ جهانی را به این سلاح نسبت می‌دهند.[10]

بعد از سال 1332، توپخانه‌های ایران به سلاح‌های آمریکایی مجهز شدند و واحد توپخانه سازماندهی و مرکز آموزش توپخانه در اصفهان فعال شد.[11]

توپخانه پدافند هوایی تکامل‌یافته در سال 1336، پایه‌گذاری شد و اعزام افراد به انگلستان و آمریکا برای طی دوره‌های آموزشی و سایت‌سازی آغاز شد.[12]

با حمله عراق به ایران، توپخانه صحرایی نیروی زمینی ارتش جمهوری اسلامی ایران (نزاجا) با حدود هزار ‌قبضه توپخانه صحرایی در قالب 58‌ گردان وارد دفاع شد.[13] ارتش عراق نیز با حدود 1160‌ قبضه توپخانه صحرایی در قالب 68‌ گردان، 1200‌ قبضه توپ ضدهوایی و گردان‌های موشک‌های زمین‌به‌زمین اسکادبی وارد جنگ شده بود.[14]

از ابتدای جنگ، مراکز نظامی ـ صنعتی عراق، مانند تأسیسات پتروشیمی بصره به علت فاصله نیروهای ایرانی با مرز زمینی و نبود امکان ورود به خاک عراق، هدف آتش توپخانه ایران قرار گرفتند. همچنین اجرای آتش توپخانه روی مواضع موشک‌های ضد کشتی اگزوسه عراق در حوالی دهانه اروند‌رود به منظور پشتیبانی از نیروی دریایی ارتش در طرح اژدر (اسکورت کاروان‌‌های کشتی‌های تجاری و نفت‌کش) صورت گرفت.[15]

توپخانه‌های ارتش جمهوری اسلامی ایران، در سال 1359، پشتیبانی عملیات‌هایی را بر عهده داشتند از جمله آزادسازی سوسنگرد در 26 آبان، سومار (عاشورا) در 28 آبان، کلینه و سیدصادق (مرحله 1) در سرپل‌ذهاب در 28 آذر، تنگ‌حاجیان (گیلان‌غرب) در 14 دی، نصر (کرخه‌کور ـ هویزه) در 15 دی، میمک (خوارزم) در 19 دی، آفندی کلینه و سیدصادق (مرحله 2) در سرپل‌ذهاب در 15 اسفند. همچنین در نیمه اول 1360، پشتیبانی عملیات‌های بازی‌دراز 1 در دوم اردیبهشت، خیبر (امام علی‌علیه‌السلام) در 31 اردیبهشت، بازی‌دراز 2 (رجایی و باهنر) در 11 شهریور، تپه‌های الله‌اکبر (نصر) در 11 شهریور[16] در نواحی غرب و جنوب کشور را بر عهده داشتند.‌[17]

در نیمه دوم 1360، پشتیبانی یگان‌های توپخانه صحرایی و پدافند هوایی از عملیات ثامن‌الائمه‌علیه‌السلام در 5 مهر، به شکست محاصره آبادان منجر شد و در عملیات طریق‌القدس در 8 آذر، آزادسازی بستان را به همراه داشت. همین‌طور چند ماه بعد، آتش‌های پشتیبانی توپخانه‌های ارتش در عملیات فتح‌المبین در 2 فروردین 1361، باعث آزادسازی منطقه‌ای وسیع در جنوب ایران شد.[18]

فرمانده کل سپاه بعد از عملیات فتح‌المبین، حسن تهرانی‌مقدم را مسئول هماهنگی آتش‌های توپخانه سپاه معرفی کرد.[19] اولین گروه توپخانه در پاییز 1361 به وسیله تهرانی‌مقدم به نام گروه 61 محرم، تشکیل شد.[20]

آتش پشتیبانی 29 گردان توپخانه صحرایی و 8 گردان توپخانه پدافند هوایی در ‌غرب کارون، در 3‌ خرداد ‌1361 باعث آزادسازی خرمشهر شد.[21]

بعد از عملیات بیت‌المقدس، دستور راه‌اندازی توپخانه سپاه صادر و این توپخانه تشکیل شد.[22] همچنین مرکز آموزش‌های تخصصی واحد توپخانه‌ سپاه در پادگان شهید صدوقی در منطقه دارخوین راه‌اندازی شد.[23]

آتش پشتیبانی توپخانه‌‌های ارتش و سپاه در عملیات رمضان در 22 تیر 1361 برای انهدام نیروهای دشمن در مرز، از کوشک تا اروندرود، در سه مرحله اجرا و انواع توپ صحرایی، ضد‌هوایی و مهمات جنگ‌افزارهای توپخانه غنیمت گرفته شد.[24]

عملیات مسلم‌بن‌عقیل در 9 مهر 1361، با اهداف عقب راندن دشمن از غرب سومار، آزادسازی ارتفاعات مرزی و پیشروی به سوی شهر مندلی عراق، با کمک آتش پشتیبانی توپخانه‌‌های ارتش و سپاه انجام شد.[25]

پس از عملیات رمضان، عملیات محرم در 10 آبان 1361، به منظور تأمین اهدافی در خاک عراق در ارتفاعات حمرین با پشتیبانی توپخانه‌‌ها اجرا و مناطق وسیعی از جمله زبیدات عراق و تأسیسات نفتی منطقه آزاد شد.[26]

آتش‌ پشتیبانی توپخانه‌های صحرایی و پدافند هوایی در عملیات‌ والفجر4 در 27 مهر 1362 در مریوان، تلفات سنگینی به دشمن وارد و آن‌ها را مجبور به عقب‌نشینی کرد.[27]

توپخانه‌های صحرایی با 23 گردان، از عملیات‌ خیبر در 3‌ اسفند 1362 در کرانه شرقی ‌هورالعظیم و نیز با سه گردان،‌ از عملیات بدر در 19‌ اسفند 1363 در جزایر مجنون پشتیبانی کردند.[28]

در عملیات والفجر 8 در 20 بهمن 1364 در منطقه فاو و پیرامون آن، یگان‌های توپخانه‌ در 2 قرارگاه اجرایی سپاه و ارتش با آتش حداکثری از نیروها پشتیبانی کردند.[29] احداث مواضع توپخانه با زیرسازی مناسب در شرایط سخت منطقه از ابتکارات این عملیات در دفاع مقدس است.[30]

در عملیات کربلای 5 در 19 دی 1365 در شلمچه، به علت نیاز به آتش قوی و پرحجم برای پشتیبانی این عملیات، بخشی از یگان‌های توپخانه ارتش به خاطر محدودیت مهمات و زمان برای انتقال یگان توپخانه از مناطق دوردست، در شلمچه بسیج شدند. توپخانه در پیروزی این عملیات و شکستن دروازه‌های شرق بصره، نقش مؤثر و تعیین‌کننده‌ای داشت.[31]

گسترش رزمی گروه‌های پنج‌گانه توپخانه جمهوری اسلامی ایران در هشت سال جنگ تحمیلی، شامل گروه 11 در شمال غرب، گروه 44 در غرب و گروه‌های 33، 55 و 22 در جنوب بود.[32]

رسته توپخانه نیروی زمینی ارتش جمهوری اسلامی ایران در فاصله سال‌های 1357 تا 1367 برای برقراری امنیت در برابر شورش‌های جدای‌طلبانه اوایل پیروزی انقلاب و در جنگ تحمیلی، نقش مهم و مؤثری داشت و در هشت سال دفاع مقدس، حدود پنجاه میلیون گلوله شلیک کرد. آمار شهدای توپخانه ارتش، 1450 نفر است.[33]

بعد از جنگ تحمیلی، توپخانه نیروی زمینی سپاه، نیروهای کارآمد بسیاری در قالب شصت گردان سازماندهی‌شده متخصص داشت. توپخانه سپاه نیز 1500 شهید تقدیم کشور کرده است. این یگان، بازسازی خود را از سال 1368 و با تقسیم امکانات سپاه میان نیروهای زمینی، هوایی، دریایی، بسیج، قدس و شکل‌گیری لشکرها و تیپ‌ها آغاز کرد.[34]

به نقل از نماتک

کادر یگان توپخانه و موشک‌انداز

کادر یگان توپخانه و موشک‌انداز چیست؟

اعضای خدمه توپخانه سربازان یا تفنگداران دریایی هستند. واحدهای توپخانه صحرایی اجزای ضروری نیروهای زمینی ارتش هستند و نقش آنها پرتاب توپ، موشک یا شلیک موشک به مواضع دشمن یا انهدام تأسیسات نظامی از جمله باتری های توپخانه دشمن است که واحدهای پیاده نظام دوست را تهدید می کند.
یک خدمه توپخانه وظیفه خاصی را انجام می دهد که در حین عملیات یا نگهداری یک قطعه توپ مانند هویتزر، موشک یا پرتابگر موشک مورد نیاز است. وظایف خاص ممکن است شامل قرار دادن اسلحه، رانندگی وسیله نقلیه، پر کردن اسلحه، دریافت مختصات هدف، تغییر تنظیمات تفنگ، تمیز کردن یا انجام تعمیرات کوچک در محل باشد.

هدف قرار دادن، شلیک و نگهداری سلاح هایی که برای از بین بردن مواضع، هواپیماها و کشتی های دشمن استفاده می شوند. اعضای خدمه توپخانه صحرایی عمدتاً از تفنگ، توپ و هویتزر در عملیات های رزمی زمینی استفاده می کنند، در حالی که اعضای خدمه توپخانه پدافند هوایی عمدتاً از موشک و راکت استفاده می کنند. اعضای خدمه توپخانه نیروی دریایی عمدتاً از اژدرها و موشک هایی استفاده می کنند که از یک کشتی یا زیردریایی پرتاب می شوند. وظایف شامل آزمایش، بازرسی، و ذخیره مهمات، موشک و اژدر است. انجام تعمیر و نگهداری پیشگیرانه و معمول در سلاح ها و تجهیزات مربوطه؛ ایجاد و حفظ ارتباطات رادیویی و سیمی؛ و سیستم های کامپیوتری هدف گیری، شلیک و پرتاب سلاح ها را عملیاتی می کند.

کادر یگان توپخانه و موشک‌انداز چه کار می کند؟

یک قطعه تفنگ توپخانه مانند هویتزر، یک موشک انداز، یا یک موشک انداز زمین به زمین توسط یک خدمه توپخانه که ممکن است حداکثر از پنج نفر تشکیل شده باشد سرنشین می شود. توپ هویتزر نمونه کلاسیک یک سلاح توپخانه ای است که برای عملیات خود به خدمه نیاز دارد.
اعضای خدمه توپخانه ممکن است وظایف مختلفی مانند عملیات وسایل نقلیه حمل و نقل، تنظیم هویتزر در محل خود، وارد کردن مختصات هدف در تنظیمات تفنگ، بارگیری هویتزر با مهمات و شلیک به مواضع دشمن بر اساس مختصات دریافتی را انجام دهند.
اعضای خدمه توپخانه در حال شلیک موشک.
عملیات یک هویتزر توپخانه یک کار پیچیده است که به چندین جزء نیاز دارد که باید یکپارچه شوند. خدمه یک هویتزر معمولاً موقعیت دشمن را که روی آن آتش توپخانه انجام می دهند، نمی بینند. قطعات توپخانه در باتری هایی سازماندهی شده اند که در اعماق مواضع پیاده نظام قرار دارند.
ناظران رو به جلو کسانی هستند که در واقع مختصات هدف و رله هدف را به مرکز کنترل آتش تجسم می کنند، که داده ها را تبدیل می کند و پارامترهای تفنگ را که توسط اعضای خدمه توپخانه وارد تنظیمات هویتزر می شود، محاسبه می کند.
اعضای خدمه توپخانه با افسران مافوق خود که بر کل باتری یا واحد توپخانه نظارت دارند، ارتباط برقرار می کنند. آنها با متخصصان کنترل آتش ارتباط برقرار می کنند که بسته به ورودی دریافتی از واحدهای پیاده پیشرو یا یک ناظر جلو، تنظیمات آتش لازم را انجام می دهند.
اعضای خدمه توپخانه باید به طور مؤثر بین خود ارتباط برقرار کنند تا از تصمیم گیری سریع در موقعیت های استرس زا اطمینان حاصل کنند. معمولاً یک پیوند بین خدمه یک قطعه توپخانه در طول عملیات نظامی یا تمرینات آموزشی ایجاد می شود.
خدمه توپخانه همچنین بازخورد دائمی دریافت می کنند که به آنها امکان می دهد آتش را مطابق با ورودی دریافت شده توسط ناظر جلو تنظیم کنند. پس از دریافت مختصات و تبدیل به تنظیمات تفنگ، هویتزر با مهمات بارگیری می شود و آتش اجرا می شود. ممکن است تا پنج خدمه برای اطمینان از عملکرد روان هویتزر نیاز داشته باشد، اما در شرایط بحرانی، خدمه کمتری ممکن است قطعه توپخانه را عملیاتی کنند.
توپخانه صحرایی ممکن است درخواست شلیک توپخانه را از واحدهای پیاده رو به جلو که در نزدیکی هدف قرار دارند دریافت کند، به این معنی که آنها در برابر آتش توپخانه با هدایت ضعیف آسیب پذیر هستند. این مسئولیت عظیمی را بر دوش اعضای خدمه توپخانه می گذارد، که باید آتشی را که به درستی با مختصات رله شده به دقت هدایت می شود، فراهم کنند.
در شرایط بحرانی، آتش توپخانه ممکن است کل واحدها را از محاصره شدن توسط نیروهای دشمن یا شلیک مستقیم تأسیسات یا تانک های توپخانه دشمن نجات دهد.

درآمد یک کادر یگان توپخانه و موشک‌انداز

کادر یگان توپخانه و موشک‌انداز به طور متوسط ماهانه 8,170,500 تومان حقوق دریافت می کند .
دستمزدها معمولاً از 6,760,000 تومان شروع می شود و تا 10,270,000 می رسد .

درآمد کادر یگان توپخانه و موشک‌انداز بر اساس ارشدیت:
صدک ۹۰ – درآمد کادر یگان توپخانه و موشک‌انداز سطح بالا از :
10,270,000 تومان در ماه

صدک ۷۵ – درآمد کادر یگان توپخانه و موشک‌انداز در سطح ارشد از :
8,970,000 تومان در ماه

صدک ۵۰ – درآمد کادر یگان توپخانه و موشک‌انداز سطح متوسط از :
8,060,000 تومان در ماه

صدک ۲۵ – درآمد کادر یگان توپخانه و موشک‌انداز سطح پایین از :
7,280,000 تومان در ماه

صدک ۱۰ – سطح شروع درآمد کادر یگان توپخانه و موشک‌انداز از :
6,760,000 تومان در ماه

ویژگی کار یک کادر یگان توپخانه و موشک‌انداز چگونه است؟

در حال انجام وظیفه، اعضای خدمه توپخانه در میدان نزدیک به هویتزرهای خود کار می کنند. آنها ممکن است همراه با خدمه خود در چادر بخوابند و غذا بخورند. در بین ماموریت ها، آنها ممکن است در پایگاه های نظامی کار کنند، جایی که تجهیزات توپخانه را نگهداری می کنند و تمرین های آموزشی را انجام می دهند.

اعضای خدمه توپخانه نیروی دریایی روی کشتی ها کار می کنند، جایی که از عملکرد و نگهداری صحیح تفنگ های توپخانه نیروی دریایی اطمینان حاصل می کنند.

چگونه یک کادر یگان توپخانه و موشک‌انداز بشویم؟

در ایالات متحده، اعضای خدمه توپخانه معمولاً سربازان یا تفنگداران دریایی هستند که باید قبل از رفتن به آموزش نظامی پیشرفته که مختص شغل نظامی آنها است، آموزش های رزمی اولیه را پشت سر بگذارند.

نامزدهای بالقوه باید از آموزش پایه ارتش فارغ التحصیل شوند که 10 هفته طول می کشد. در حالی که آموزش پایه تفنگداران دریایی 12 هفته طول می کشد. پس از گذراندن موفقیت آمیز آموزش های پایه، با توجه به شغل نظامی انتخابی، به آموزش های پیشرفته هدایت می شوند. همچنین به ROTC ارتش و نیروی دریایی یا دریایی ROTC مراجعه کنید.

در مورد اعضای خدمه توپخانه، آنها در فورت سیل، اوکلاهاما، تحت آموزش شدید و سخت توپخانه میدانی قرار می گیرند. تقریباً هر کشوری که ارتش قدرتمندی دارد یک دوره آموزشی میدانی توپخانه دارد که اصول اولیه عملیات توپخانه و تاکتیک های جنگی توپخانه را به نامزدها آموزش می دهد. خدمه توپخانه پس از پایان آموزش خاص توپخانه به خدمه و واحدهای خود منصوب می شوند و در آنجا خدمت سربازی فعال خود را آغاز می کنند.

اعضای خدمه توپخانه باید دارای ویژگی هایی مانند سرسختی ذهنی برای مقابله با موقعیت های جنگی در حال تغییر، استقامت بدنی، توجه به جزئیات، به ویژه در هنگام وارد کردن مختصات هدف، ارتباطات عالی و توانایی های کار گروهی باشند. آنها همچنین باید درجاتی از دانش فنی برای تعمیر اسلحه‌های کوچک در میدان در طول ماموریت‌ها داشته باشند، زمانی که جایگزینی تجهیزات نظامی در مقیاس بزرگ ممکن است بلافاصله امکان‌پذیر نباشد.

کار کادر یگان توپخانه و موشک‌انداز برای خانم ها و آقایان

در رابطه با بازار کار کادر یگان توپخانه و موشک‌انداز برای خانم ها و آقایان باید عرض کنیم که با توجه به کاربردی بودن این رشته در جامعه، خانم های تحصیل کرده مشابه آقایان در آن بیکار نمی مانند و امکان فعالیت در انواع شرکت ها و مراکز دیگر را به آسانی دارند. مهمترین چیزی که باعث موفقیت در این کار می شود، علاقه خود فرد است.

کادر یگان توپخانه و موشک‌انداز به نام های زیر نیز شناخته می شود

اپراتور و تکنسین تعمیر و نگهداری پیشرفته سیستم کنترل سلاح TOMAHAWK (ATWCS) AN/SWG-4

خدمه دفاع هوایی و موشکی (AMD).

مکانیک تسلیحات هواپیما

موشک ضد تانک

مرد هواشناسی توپخانه

تکنسین عملیات و تعمیر و نگهداری تعویض گروه کنترل پرتاب ATWCS (LCGR).

خدمه کانن

کارشناس هدایت آتش توپ

متخصص سیستم داده تاکتیکی خودکار توپخانه میدانی

پایه توپخانه میدانی

توپخانه صحرایی توپخانه

خدمه توپخانه صحرایی

مرد کنترل آتش توپخانه میدانی

مرد عملیات توپخانه میدانی

مکانیک کنترل آتش

تکنسین کنترل آتش

تکنسین کنترل آتش B (کنترل آتش موشک بالستیک)

تکنسین کنترل آتش G (کنترل تیراندازی)

مسئول آتش نشانی

مرد پشتیبانی آتش

کارشناس پشتیبانی آتش نشانی

تکنسین کنترل آتش GCS MK 160 MOD 4

تکنسین تعمیر و نگهداری سیستم پرتاب موشک هدایت شونده

تکنسین سیستم پرتاب موشک هدایت شونده

رفیق توپچی

Gunner's Mate G (اسلحه)

Gunner's Mate M (موشک ها)

پشتیبانی GWOT - توپخانه و خمپاره راکت ضد موشک (C-RAM)

اپراتور برنامه ریزی تعامل هارپون (AN/SWG-1A).

خدمه سیستم موشکی هاوک

اپراتور سامانه موشکی توپخانه با تحرک بالا (HIMARS).

عضو خدمه موشک صادق جان

تکنسین تبدیل درون لوله

عضو خدمه لنسی

خدمه لنسی/گروهبان MLRS

توپچی دفاع هوایی در ارتفاع پایین (LAAD).

خدمه سیستم دفاع هوایی قابل حمل انسان (RC)

تکنسین ارشد کنترل آتش

تکنسین بررسی موشک و موشک

تکنسین موشک

خدمه سیستم موشک پرتاب چندگانه (MLRS).

متخصص عملیات/جهت آتش سیستم موشک پرتاب چندگانه (MLRS).

خدمه سامانه موشکی پرتاب چندگانه (MLRS) / سامانه موشکی توپخانه با تحرک بالا (HIMARS)

متخصص تسلیحات هسته ای

مصنوع مهمات

اپراتور/نگهدار کننده پیشرفته کنترل آتش PATRIOT

اپراتور/نگهدار کننده پیشرفته ایستگاه راه اندازی PATRIOT

خدمه موشک پرشینگ

توپچی قرمز چشم

گروهبان خدمه موشک

عملیات فضایی و دفاع موشکی

اپراتور تجهیزات سلاح SSN/SSBN

نگهبان اپراتور سلاح ضد تروریستی استینگر (ATW).

تکنسین تعمیر و نگهداری لوله سیستم پرتاب عمودی زیردریایی

کارشناس سیستم های کنترل آتش خودکار تاکتیکی

اپراتور سیستم تسلیحاتی TOMAHAWK (سطحی).

جفت اژدر

تکنسین پیشرفته سیستم پرتاب عمودی (VLS).

خدمه VULCAN

کارشناس تعمیر و نگهداری کلاهک

[1]. سیوندیان، محسن، آتشباران، اصفهان: ستارگان درخشان، 1394، ص31.

[2]. رستمی، محمود، فرهنگ واژه‌های نظامی، تهران: ستاد مشترک ارتش جمهوری اسلامی ایران، 1378، ص294.

[3]. اسدی، هیبت‌الله، آتش توپخانه، تهران: دانشگاه فرماندهی و ستاد آجا، 1394، ص58.

[4]. سیوندیان، محسن، آتشباران، ص31.

[5]. رستمی، محمود، فرهنگ واژه‌های نظامی، ص294.

[6]. اسدی، هیبت‌الله، آتش توپخانه، ص11.

[7]. همان، ص12 و 14 و 15.

[8]. همان، ص30.

[9]. همان، ص23.

[10]. همان، ص24 و 399.

[11]. همان، ص48؛ آراسته ناصر، بختیاری مسعود، توپخانه در دفاع مقدس، تهران: ایران سبز، 1391، ص20.

[12]. آراسته، ناصر، بختیاری، مسعود، توپخانه در دفاع مقدس، ص20.

[13].همان، ص80.

[14]. همان، ص79.

[15]. همان، ص60ـ56.

[16]. اسدی، هیبت‌الله، آتش توپخانه، ص103 و 104 و 127ـ125.

[17]. محمدی ودود، سیدحسین، ارتش در گذار از بحران‌های انقلاب، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1393، ص817ـ811.

[18]. اسدی، هیبت‌الله، آتش توپخانه، ص128 و 156 و 168.

[19]. همان، ص357.

[20]. ناصر، کاوه، ذوالفقار ولایت، تهران: نوآوران سینا، 1392، ص60.

[21]. اسدی، هیبت‌الله، آتش توپخانه، ص188.

[22]. همان، ص357.

[23]. همان، ص366.

[24]. همان، ص215 ـ205.

[25]. ارتش در گذر تاریخ، تهران: دافوس، 1391، ص130.

[26]. اسدی، هیبت‌الله، آتش توپخانه، ص216.

[27]. همان، ص 90 و 93 و 94.

[28]. آراسته، ناصر، بختیاری، مسعود، توپخانه در دفاع مقدس، ص71ـ69.

[29]. اسدی، هیبت‌الله، آتش توپخانه، ص239.

[30]. همان، ص260.

[31]. همان، ص276 و 290.

[32]. آراسته، ناصر، بختیاری، مسعود، توپخانه در دفاع مقدس، ص59.

[33]. همان، ص84.

[34]. سیوندیان، محسن، آتشباران، ص361.